Nedugo pošto je francuska Deklaracija prava čoveka i građanina iz 1789. godine postala probni kamen za razvijenost demokratskih odnosa u evropskim zemljama, zagovornik principa vladavine zakona a ne ljudi, Božidar Grujović, kao značajan korak pri stvaranju srpske nacionalne države, u projektu Ustrojenije Sovjeta, zastupa tezu: ’’Sloboda i sigurnost jesu osnovne vrednosti života, jer sloboda nas razlikuje od zveri i ljudima čini’’. Mada sa statusom vazalne države, Srbija je već 1835. godine, sledeći ideje čiji je zastupnik Grujović, dobila originalni ustavni dokument koji je bio na razini tadašnjih dostignuća evropske ustavnosti. Ali raskorak između stvarnog i mogućeg još uvek je bio toliki da, izuzev stvaranja pretpostavki u vidu pravne regulative, nije moglo biti govora o materijalizaciji ovih progresivnih ideja.
Nizak nivo prosvećenosti nije bio evidentan samo kod stanovništva /npr. prema podacima za 1866. godinu, od 1000 stanovnika samo je, u proseku 42 pismena/, već i kod ljudi koji su zastupali srpske nacionalne interese. Tako je srpska vlada 1848. godine, povodom revolucionarnih zbivanja u Evropi, zauzela zvaničan stav da ’’svi oni narodi koji danas volnuju, tek ono traže da dobiju, što narod srpski u Srbiji živeći već odavna djejstvitelno uživa, imajući svoje sopstveno unutrenje pravlenije i svoj ustav’’. Pa ipak, ustavne odrednice da je svaki Srbin i bez svake razlike jednak pred zakonom srpskim, kao i da se teži da zakon zakon vlada svim narodom srpskim, bile su pretpostavke ograničavanja apsolutne vlasti i emancipacije srpskog nacionalnog bića.
Ovakvim, doduše tek proklamovanim opredeljenjima, izuzev nerazumevanja iskazanog od strane velikih evropskih sila i ličnih interesa kneza Miloša Obrenovića, činila je smetnju i okolnost da je šest gradova ostalo izvan srpske jurisdikcije. U datom odnosu snaga knez Mihailo Obrenović opredelio se da samostalnim diplomatskim inicijativama i delanjem, uprkos vazalnom statusu, izbori respektabilni državno- pravni subjektivitet, saglasno standardima verifikovanim 1815. na Bečkom, potom i na Pariskom kongresu 1856. godine. Oktobra 1866.g. postavljen od strane Srbije zahtev da se otomanski garnizoni uklone iz tvrđava uz jemstva srpske neutralnosti u eventualnim ratnim sukobima. O tako izraženoj neutralnosti Srbije može se zboriti i kao o propuštanju Mihaila Obrenovića da na svojim plećima ponese krst ujedinjenja srpskog naroda van granica Srbije sa kneževinom Srbijom, čija bi zaloga bila njeno učešće u Austrijsko- pruskom ratu na strani sila pobednica. Ovako, preostalo mu je da, umesto ujediniteljem, bude proglašen čuvarom sultanovih gradova, premda se time nikako ne može minimizirati značaj ovog, u odnosu na Mihaila danajskog dara, za dalji prosperitet Srbije.
Na planu ustrojstva vlasti i odnosa mlade srpske države i njenih građana, najviši pravni akt, donet svega dve godine pošto je turska vojska napustila srpske gradove, Ustav Knjaževstva Serbie od 1869. godine, kao prvi ustav koji je Srbija samostalno donela, ustanovio je principe podele vlasti, nezavisnosti sudstva, garantujući i određena politička prava i slobode, kao što su sloboda misli, govora, štampe i biračko pravo. Iako parlamentarizam nije uspostavljen u pravom smislu reči, ovim ustavom zakonodavna vlast preneta je sa saveta na narodnu skupštinu. Kao najviša volja u državi afirmiše se apstraktna volja zakona, a načelo građanskog prava što je za jednog pravo, mora i za drugog pravo biti, dobija širu dimenziju. Jednako pravo glasa sa niskim izbornim cenzusom, sloboda štampe, uključujući prava građana da kritikuju rad vlasti, kao pretpostavke odgovornosti za ostvarenje funkcija države, uz garantovanje privatnog vlasništva, omogućuje aktivno učešće pojedinca u javnom životu na način koji verifikuje odredbe francuske Deklaracije o pravima čoveka i građanina iz 1793. godine da je ’’vlast ustanovljena kako bi čoveku obezbedila uživanje njegovih prirodnih i nezastarivih prava’’, te da je ’’sloboda moć koja pripada čoveku da radi sve što ne narušava prava drugih’’.
U tom smislu vredno je pažnje i sagledavanje etičkih aspekata odnosa pojedinca i države u drugoj polovini XIX veka, koje je Andra Đorđević u svom delu ’’Teorija građanskog sudskog postupka’’, objavljenom 1891.g, sažeo u tezu da Između politike i prava svaki je sporazum nemoralan; tražeći uslugu pravde na svoju ruku, politika se izobličava a povijajući se za politikom pravda propada’. Zato Đorđević, opominje: Neka društvo i na najmanje znake toga bude na oprezu i neka se nikakvim izvinjenjima ne da obmanuti. Ni okolnosti ni ljudi ne mogu pobiti ovaj fakat. Ako su okolnosti teške, postaće još teže, a ako su ljudi pošteni, postaće nepošteni. Na ovakvim postulatima gradi se i danas pravna država.
PRE 130 ILI PRE 165 GODINA:
Šest godina pre reafirmacije srpske državnosti preuzimanjem od Turaka značajnih okupacionih vojnih uporišta i garnizona, knez Mihailo omogućio je osnivanje u Beogradu prve psihijatrijske ustanove- “Doma za uma sišavše za lečenje od zbunjenosti i drugih u tom stanju došavših bolesti“. Novinski članak iz 1896.g. beleži
“Jedna svečanost u Bolnici za umno obolele- Na dan 26.avgusta ove godine, pre podne, izvršena je tiho i nečujno jedna retka svečanost u našoj prestonici. Toga dana navršilo se 35 godina od kada je ustanovljena u Beogradu Bolnica za lečenje umno obolelih i od kako je u istu na lečenje prvi bolesnik (bolesnica) bio primljen.
„Dom ovaj, nekada „Dom za s uma sišavše, a sada Bolnica za duševne bolesti delo je blaženoupokojenog Kneza Mihaila – Kneza Mučenika. Njegov um zamislio je, Njegov genije hteo je, a Njegova je volja to i ostvarila, da se s uma sišavši ne potucaju od nemila do nedraga, no da se svi u ovo zavedenije dovedeni s uma sišavši po propisu medičeske nauke čuvati i lečiti imaju, kako od zbunjenosti tako i od druge u tom stanju došavše bolesti….“
3. marta 1861. godine potpisao je blaženoupokojeni Knez Mihailo, u saglasju sa Sovjetom zemaljskim Ustrojenije Doma za s uma sišavše. Slava neka je Svetlome Knezu. Posle ovoga ukaza, kako se iz akta u arhivi Ministarstva unutrašnjih poslova vidi, izvršene su opravke na ovoj istoj zgradi, do tog doba zvanoj „Doktorova Kula“, u kojoj su dotle vojnici stanovali.
Već pod 3. avgusta 1861. godine stoji zapisano da je „Dom za s uma sišavše gotov“. Tog istog dana postavljen je i prvi lekar i upravitelj ovoga doma, sada već pokojni d-r Florijan Birg, čiju poštovanu suprugu danas u svojoj sredini kao gosta srdačno pozdravljamo.
Tek 26. avgusta 1861. godine primljena je prva bolesnica, Kata Đermanović. I baš ova prva bolesnica bila je zanimljiv slučaj od velike naučne vrednosti. Ona je bila 26. oktobra 1856. godine rešenjem Apelacionog Suda osuđena na 50 kamdžija zbog pokušaja ubistva, koja je presuda nad njom i izvršena u Šapcu 26. novembra iste godine, posle čega je u slobodu puštena. Istu ovu ženu osudio je kragujevački sud 15. avgusta 1860. godine na 5 godina robije, bez gvožđa, zbog krađe. Izdržavajući robiju u Ćupriji, Uprava Kaznenog Zavoda, smatrajući Katu za s uma sišavšu, sprovede je u ovaj dom. Kragujevački sud ma da je pred sobom imao mišljenje i od lekara ćuprijskog zavoda, kao i dr Birga, iz koga se jasno i očigledno videlo da je Kata bila epileptičarka, nije mogao Katu za s uma sišavšu proglasiti, već je naredio da se ona vrati na robiju, što je i učinjeno 29. novembra 1861. godine.
VREME KAD SU BATINE VLADALE
U ono vreme, kada su još batine vladale, nije nikakvo čudo što je ovakva nepravda učinjena jednoj umno rastrojenoj, krivično neodgovornoj ženi. Sa osobitim zadovoljstvom konstatujem fakt da su česte i mnogobrojne posete, kako mlađih tako i starijih pravnika, u našem domu, veoma mnogo doprinele tome da sudovi danas poklanjaju mnogo veću pažnju stručnom lekarskom mišljenju odnosno umnih sposobnosti okrivljenih lica, koja se u naš dom šalju na posmatranje. Kad bi u ovom slučaju ovo bila jedina zasluga i jedinstven uspeh našega doma, čak i tada bi bio njegov značaj od ogromne vrednosti.
Ali nije samo to, jer naš zavod ima i drugih dobrih strana. Zar je npr. jedna majka svoje dete izlečeno iz ovog doma izvela, ili zar se jedan otac svojoj kući i porodici zdrav i čio iz ovog doma vratio?! Kad se uz to doda, da su najbrža ozdravljenja u bolnici a ne u porodici, onda je jasno kao dan, da je naš dom jedna od najvećih blagodati za umno obolele.“
“Prosvetni glasnik“ 1.10.1896.
“SVEMOĆNA GLAVNA SESTRA“
“BRILJANTNA PARABOLA DOBRA I ZLA“
Poglavica Bromden, dugogodišnji pacijent za kog svi veruju da je gluvonem, pripoveda priču o psihijatrijskoj ustanovi koju vodi svemoćna glavna sestra Ratčed, od koje sve pacijente prožima jeza i koju svi u bolnici bespogovorno slušaju. Jednog dana u taj zastrašujući sivi svet stiže novajlija Makmarfi, sitni prevarant slobodnog duha. Njegova neobuzdana priroda ubrzo uništava svakodnevnu rutinu bolnice u kojoj su bolesnici na jednoj, a bezdušna i hladna glavna sestra na drugoj strani. Borba počinje – a pobeda je odraz moći.
The New York Times
Ranko Jakovljević
