Savremeni Jermeni su ostaci jermenskog naroda koji je hiljadama godina nastanjivao desetostruko veće teritorije od aktuelne njihove nacionalne države, od Istočne Anadolije (u sastavu današnje Turske) do severozapadnih oboda današnjeg Irana. Na tim prostorima jermenska državnost seže duboko u stari vek, a u nekim periodima Jermenija je obuhvatala uz navedene i bliže a i dalje oblasti naseljene drugim narodima, pa je poprimala imperijalni karakter.
Kao i svi drugi narodi sa dalekosežnim korenima, Jermeni su prolazili kroz uspone i padove, ali za njih je najteže, umnogome fatalne, a i do danas razorne posledice imala najezda Turaka Seldžuka (započeta u prvoj polovini 11. veka, uz sukcesivno ali i intenzivno osvajanje i naseljavanje jermenskih i drugih zemalja u narednim decenijama). Zapravo, radilo se o pohodu dela turskog naroda Oguza, predvođenog klanom Seldžuka, na zapad i jug (gledano iz perspektive Srednje Azije) i potom njegovom trajnom nastanjivanju na prostorima od Kaspijskog mora (jezera) do zapada Male Azije.
Od Oguza koji su preostali u Srednjoj Aziji (naravno u tom i ostalim navedenim slučajevima uz potonje mešanje sa drugim narodima) nastali su sadašnji Turkmeni, dok su najznačajniji izdanci onih oguskih plemena koja su se odselila na prostore Zapadne Azije – Turci na njenom maloazijskom mostu ka Evropi (većinsko stanovništvo Republike Turske) i Azeri na Južnom Kavkazu i u delovima Irana pored njega (matični narod Republike Azerbejdžan i drugi po veličini narod Irana, u kome Azera ima čak 2,5 puta više nego u nezavisnoj državi koja se po njima zove).
Između „zapadnih“ i „istočnih“ Oguza nastavili su da žive stešnjeni Jermeni, kao neka vrsta brane u turskom moru. U početku je to pre delovalo kao da su nastala dva velika turska ostrva zapadno od Kaspija, koja su bila razdvojena jermenskim morem, ali je taj jemenski etnički prostor – u narednim vekovima podeljen između Otomanskog i Persijskog carstva – vekovima „isušivan“ u korist turskih i kurdskih plemena (finalni udarac Jermeni su doživeli tokom genocida koji su nad njima sprovele turske vlasti od 1915. Do 1918). Danas je jermenski državno-etnički prostor samo živi, mada kompaktni, ostatak istorijskog prostora Jermena.
Pre toga, do početka 19. veka, došlo je do takvog stanja da su Jermeni iako i dalje u poređenju sa drugim narodima iz svog okruženja relativno brojni, postali narod čiji raspored podseća na leopardovu kožu: bili su razbacani na velikom prostoru Istorijske Jermenije, pri čemu su u najboljem slučaju predstavljali relativnu većinu u pojedinim turskim i persijskim provincijama, ali najčešće su živeli kao enklave u turskom, azerskom i kurdskom moru.
Situacija se donekle, par asimetrično povoljno, promenila posle 1829. godine, kada je značajan deo istorijskih jermenskih zemalja koje su pripadale Persiji (Istočna Jermenija za razliku od one pokorene od strane Osmanlija koja je nazivana Zapadna Jermenija, a danas se najčešće imenuje kao Istočna Anadolija), osvojen od strane Ruske imperije. Rusi su od dela tih teritorija sa najvećim brojem Jermena formirali tzv. Jermensku oblast. Ona će kasnije dobiti drugačiji administrativni status, ali suštinski je važno što su ruske vlasti, koje su se u novopripojenim zemljama oslanjale na hrišćane, posle vekova diskriminacije Jermena počele sistematski da rade na njihovoj teritorijalnoj i svakoj drugoj konsolidaciji.
U pomenutoj oblati ohrabrivano je i naseljavanje Jermena doseljenih iz onih jermenskih zemalja (većinskih) koje su ostale pod vlašću Otomanskog carstva i Persije. Uporedo, makar u prvoj fazi ruske uprave, podsticano je iseljavanje pripadnika raznih muslimanskih naroda u Tursku ili Iran (Azera koji su tada nazivani Azerbejdžanski Turci ili Azerbejdžanski Tatari, Kurda, Persijanaca). Tako su na severnom delu današnje Republike Jermenije, posle vekova golgote, na povezanom prostoru Jermeni ponovo postali natpolovična većina (i bitan činilac u državnoj upravi). Konačno se pojavio „komad“ zemlje na kome su bili – ne istorijski već realno – svoji na svome!
Da sada šire ne ulazimo u ono što se kasnije desilo, od turskog genocida nad Jermenima do pokušaja tog naroda da neposredno posle Prvog svetskog rata stvori svoju uvećanu nezavisnu državu (što su Amerikanci prvo gurali pa onda, kada je bilo jasno da su Turci protiv toga bili spremni odlučno da se bore a zapadne sile nisu bile voljne da ratuju zbog Jermena, od prethodnog nauma odustali). Bitno je samo reći da su Boljševici, posle suštinske pobede u ruskom građanskom ratu, stavili pod svoju kontrolu i malu jermensku republiku koja je posle sloma Ruskog carstva rođena i nekoliko godina kako-tako egzistirala (i u koju su izbegli mnogi Jermeni iz Turske koji su preživeli ono što se osnovano smatra genocidom).
Koliko god to bilo bolno za Jermene koji su želeli nezavisnost, ipak se radilo o osiguravanju opstanka te zemlje koju su snage Kemal-paše Ataturka porazile 1920. godine i svele na poluvazalnu zemljicu sabijenu između Azerbejdžana i Turske, sa ograničenjima u vezi kontrole sopstvenih magistralnih saobraćajnica (kako bi bila obezbeđena nesmetana veza između dve turske države) i sa nametnutim limitom kada se radi o brojnosti i naoružanju oružanih snaga (svedene su na neki vid žandarmerije uz turski nadzor). Veliko je pitanje šta bi sa takvom Jermenijom, tačnije skoro pa jermenskim rezervatom, bilo u narednom periodu da nije dobila zaštitu Moskve, makar ona bila i crvena.
Sovjetske vlasti su doduše povukle granice među narodima južnokavkaskog regiona tako da nijedan od njih, uključujući i Jermene, nije bio zadovoljan. Nisu se osvrtale na istorijske razloge, nisu organizovale izjašnjavanja građana, niti su nalik carskom establišmentu vodile računa o „hrišćanskoj solidarnosti“, već su načelno definisale oblast najveće koncentracije nekog od tamošnjih naroda, pa su onda prema svojim, od situacije do situacije varirajućim razlozima (geopolitičkim, ekonomskim, saobraćajnim, lobističkim – čega je takođe bilo), njoj eventualno dodavali neke teritorije (gde matični narod konkretne sovjetske republike nije morao da bude većina).
Tako je severni prostor današnje Jermenije, gde je većina pripadnika jermenskog naroda živela (tada preko 2/3 Jermena u Sovjetskom Savezu), nadograđen oblašću Zangezur (kako je zovu turski narodi) ili Sjunik (jermenski naziv), te je tako uobličena Sovjetska Jermenija. Do Prvog svetskog rata muslimanske zajednice su u Sjuniku imale malu većinu (oko 52 posto) dok je Jermena bilo 46 procenata. Tokom sukoba koji su usledili između 1917. i 1922, odnosno dolaska jermenskih prognanika iz Turske, Jermeni su tu postali značajna većina. To je za taj proganjani i uništavani narod bio jedan od retkih nacionalno-teritorijalnih dobitaka u doba kulminacije zatiranja. Opet, za Azerbejdžance to je bio strateški gubitak. Njihov nacionalni prostor i stvorena sovjetska republika nisu imali teritorijalni kontinuitet, niti sveobuhvatnu vezu sa Turskom!
U mnogome i radi uspostavljanja dobrih odnosa sa Republikom Turskom (koja je tada bila u sukobu sa zapadnim silama), geopolitički izolovani Sovjeti su odlučili da oblast uz tursku granicu, koja je nekada igrala značajnu ulogu u jermenskoj istoriji, Nahičevan (Azeri je zovu Nahčivan), sa mešanim jermensko-azerbejdžanskim stanovništvom, ali ipak sa većinom poslednjih, postane autonomni deo Sovjetskog Azerbejdžana. Tako je ispalo da ne samo što su Jermeni u celini „klin“ između dve grane Oguza: Turaka i Azera, već je ponaosob i sadašnji južni deo Jermenije (Sjunik) barijera između „zapadnog“ Azerebejdžana (Nahičevana) i većeg („istočnog“) dela te republike
S druge strane, iako je oko toga bilo kolebanja u boljševičkom vrhu, oblast Nagorno Karabah, locirana nešto istočnije od savremene Jermenije, naseljena sa oko 90 posto Jermena (u njoj je prema prvom sovjetskom popisu 1926. živelo oko 15 procenata ukupnog jermenskog naroda u SSSR-u), postala je autonomni entitete Sovjetskog Azerbejdžana. Ona je bila sa svih strana okružena Azerima ali nedaleko od Jermenije te je lako mogla da postane njen deo, slično kao i Nahičevan azerbejdžanski segment, ili čak i da bude malim koridorom povezana sa jezgrom jermenskih zemalja, ali Kremlj se odlučio za drugačije rešenje.
Napravio je – valjda sa starom imperijalnom idejom zakomplikuj stanje pa onda imaj misiju garanta mira i arbitra među zavađenim narodima, koja daje smisao stranom vrhovnom nadzoru – pravu, već tada potencijalno otrovnu geopolitičku tortu, sa jednim azerbejdžanskim slojem (Nahičevan) pa onda jermenskim redom (Sjunik), te ona jednim etničkim slojem Azera (u pograničnim delovima njihove republike prema Jermeniji) i konačno iza njih Nagorno Karabahom (većinski jermenskim autonomnim krajem Azerbejdžana).
Mada, istine radi, trba reći i to da su Sovjeti ono što su uradili objašnjavali principom reciprociteta: do raspada Ruskog carstva Azeri su bili većina u Nahidževanu pa je logično što je on njima dodeljen, a to što je sa severnim delom Jermenije gde su Jermeni uglavnom živeli spojen na nju naslonjeni Sjunik, u kome su pre 1917. Azeri imali prevagu, kompenzovano je uključivanjem većinski jermenskog ali sa svih strana okruženog Azerima Nagorno Karabaha u sastav Azerbejdžana kao jermenske autonomne oblasti.
Teško je olako prosuditi šta je tu bilo pravedno ili nepravedno, ali takvo stanje je mirno opstalo do pred kraj postojanja Sovjetskog Saveza te okretanja nove geopolitičke stranice u globalnim, i naravno regionalnim (južnokavkaskim) odnosima. No, o tome ćemo, kao i za Balkan bitnim paralelama koje iz toga proizlaze, govoriti u sledećem nastavku ovog teksta. Ovaj istorijski osvrt nam je bio nužan da bi bolje razumeli ono što sledi a odnosi se i na nas.
Dragomir Anđelković
