Još od antičkih vremena u opticaju je maksima“ Kažeš li o nekoj stvari moja je, najviše je što o njoj možeš reći“. Svojinska ovlašćenja, sa značenjem građanske slobode, danas su zajemčena ustavom, zakonom i međunarodnim ugovorima, s tim da njihovo manifestovanje ima karakter doprinosa koji se čini opštem interesu, sledstveno čemu je još od 19. veka uobičajen stav zakonodavnih vlasti da svojina obavezuje.

Jedan od elemenata vlasništva može biti i državina, u nacionalnom pravnom poretku regulisana Zakonom o osnovnim svojinskopravnim odnosima iz 1980.g. (danas: Zakon o osnovama svojinskopravih odnosa, “Sl.list SFRJ“ 6/80… “Sl.glasnik RS“ 115/2005- ZOSO), kroz norme koje je određuju kao faktičku vlast na stvari /državina stvari/ ili faktičko korišćenje nepokretnosti drugog lica u obimu koji odgovara sadržini stvarne službenosti/državina prava/, definisani su prava držaoca, gubitak državine usled prestanka faktičke vlasti na stvari, pravo na zaštitu od uznemiravanja ili oduzimanja, pravo na sudsku zaštitu nezavisno od smetanja državine- po osnovu prava na državinu… Vlasnik nema pravo povraćaja stvari ako držalac ima pravni osnov državine, obligacione ili stvarnopravne prirode. Držalac sa jačim pravnim osnovom kao pretpostavljeni vlasnik ima pravo povraćaja stvari od savesnog držaoca kod koga se stvar nalazi bez pravnog osnova ili po slabijem osnovu, ako su pravni osnovi iste jačine, prvenstvo ima lice kod koga se stvar nalazi…

Problem sa ogromnim brojem upisanih prava “držalac“ u katastru nepokretnosti datira od izrade katastra nepokretnosti po Zakonu o
državnom premeru i katastru i upisima prava na nepokretnostima, znatnim delom proistekao je iz tzv.“izrade po ubrzanoj proceduri“
gde nije bilo javih izlaganja podataka koji služe kao osnova upisa a posednici iz katastra zemljišta nisu ni imali priliku direktno učestvovati tj. argumentovati svoja svojinska prava odgovarajućim ispravama o sticanju, već se procedura svodila na upis držalaca, bez upisa vlasnika u svim situacijama u kojima komisije za to obrazovane nisu u katastarskoj evidenciji našle takve isprave /čl.136a. Zakona o držanom premeru i katastru i upisima prava na nepokretnostima/.

Tamo gde je sprovođena propisana, redovna procedura utvrđivanja ispunjenosti uslova za upis svojine prilikom formiranja katastra nepokretnosti, u regijama poput negotinske, gde oko 25% punoletnog stanovništva decenijama živi i radi u inostranstvu, odziv nije mogao biti odgovarajući pa su često statusi držalac proisticali iz okolnosti da je upis poslednjeg posednika u katastru zemljišta vršen na osnovu periodičnih revizija, konstatovanjem stanja poseda obilaskom terena, bez uvida u isprave o sticanju prava. Konačno, postojale su brojne situacije gde prvobitno upisani posednici nisu više bili među živima, njihovi pravosledbenici u par sledećih generacija nisu evidentirani u katastru zemljišta, tako da je postojao nenadoknadivi pravni vakuum u momentu konstituisanja katastra nepokretnosti. Najveći broj upisa prava držalac prilikom izrade katastra nepokretnosti vršen je u vreme važenja Zakona o državnom premeru i katastru i upisima prava na nepokretnostima-do 2009.g. a iz nepoznatih razloga odredba čl.58. Zakona o postupku upisa u katastar nepokretnosti i vodova kojom se određuje da će 1.5.2028.g. prestati po sili zakona pravo držalaca formulisana je tako da važi tek za upise izvršene posle 2009.g- po Zakonu o državnom premeru i katastru. Sa karakterom izuzetka od pravila ova se norma ne bi mogla tumačiti kao način popune pravne praznine ili pitanja šta sa državinama upisanim pre zakona iz 2009.g, uvažavajući smisao, svrhu i praktične posledice do kojih bi primena norme dovela … a diskriminacija po kriterijumu perioda sticanja prava držalac takođe je protivna pravnom poretku i ustavom zagarantovanim pravima. Otud nam se zakonsko rešenje iz čl.58. Zakona o postupku upisa u katastar nepokretnosti i vodovima čini neodrživim.

Sledeće pitanje koje se povodom prestanka važenja odredbe zakona iz 2009.g. ali i ranijeg zakona, o skraćenom održaju jeste način
transformacije prava upisanih držalaca u pravo svojine.

U Raspisu RGZ 952-02-1043/2018-5 od 30.7.2018.g, napomena uz t.2. navedeno je “po Zakonu se više ne upisuje državina, odnosno svojstvo držaoca; promena držaoca koji je već upisan po Zakonu o državnom premeru i katastru se sprovodi na osnovu podobne isprave (ne povlačeći razliku između državine stečene na osnovu Zakona o državnom premeru i katastru i one stečene po ranijem Zakonu o
državnom premeru i katastru i upisima prava na nepokretnostima, bez obzira što to novi propis čini)“. Aktom RGZ 06 br.952-1208/2018 od 06.9.2018.g. izneto je stanovište da se na osnovu činjenice da su se zakonski uslovi za brisanje držaoca i upis prava svojine (čl.133.st.1. Zakona o državnom premeru i katastru, koji je stavljen van snage 8.6.2018.g.) stekli pre prestanka važenja tog člana, po zahtevu koji bi stranka podnela nakon stupanja na snagu novog zakona, ne može biti dozvoljljeno brisanje držaoca uz istovremeni upis dosadašnjeg držaoca kao vlasnika katastarske parcele. Ovakvim zakonskim rešenjima otvoreni su problemi koji dotiču i načela pravne sigurnosti, pouzdanja u podatke katastra nepokretnosti- već izvršene upise u katastar nepokretnosti, zaštite stečenih prava, a manifestuju se, na nivou Srbije, mnoštvom situacija u kojima je prilikom osnivanja katastra nepokretnosti sublimiranjem podataka katastra zemljišta kao faktičkog registra i zeljišnoknjižnog i tapijskog sistema kao pravnog registra, izvršen upis prava “držalac“ sa zakonom izraženim ciljem njegove transformacije u pravo vlasnika na parcelama ukoliko u srazmerno kratkom roku od tog čina (prvobitno 2, zatim 3 i konačno 5 godina) takva pravna pozicija, javno publikovana u bazi podataka katastra nepokretnosti, ne bude derogirana od strane eventualnog imaoca jačeg pravnog osnova.

Prelaskom na sistem katastra nepokretnosti, uglavnom iz razloga objedinjavanja pravnog (zemljišnoknjižni ili tapijski sistemi) i registra faktičkog stanja (katastar zemljišta), zakonom je uređeno da je predmet upisa u katastru nepokretnosti prilikom njegovog osnivanja i državina, tačnije “vrsta prava “- “držalac“, u situacijama gde nisu ispunjeni uslovi za upis odnosnog lica kao subjekta prava svojine.

Specifičnosti ove zakonske kategorije državine, uspostavljene vezano za prestanak zemljišnoknjižnog i tapijskog sistema i ustrojavanje katastra nepokretosti, u odnosu na ono što je regulisano Zakonom o osnovama svojinskopravnih odnosa, a po propisima koji su važili do 8.6.2018.g.- stupanja na snagu Zakona o postupku upisa u katastar nepokretnosti i vodova, jesu: 1)-okolnost da u situacijama kada je izvršen upis oblika svojine “privatna“ nema vlasnika nepokretnosti u javnoj evidenciji; 2)- okolnost da po Zakonu održavnom premeru i katastru čl.135.st.5, na nepokretnostima na kojima je upisan držalac, dozvoliće se promena držaoca na osnovu isprave za upis, shodnom primenom opštih uslova za upis prava iz ovog zakona; 3)- pravo subjekta upisanog sa vrstom prava “držalac“, /kao i njegovog pravnog sledbenika/, na katastarskoj parceli- zemljištu prilikom osnivanja katastra nepokretnosti da, istekom roka od 2 godine (Zakon o državnom premeru i katastru i upisima prava na nepokretnostima- “Sl.glasnik RS“ 83/92, 53/93, 67/93, 48/94, 12/96, 15/96, 34/01, 25/0 i 101/05), odnosno- prvobitno 3 a potom 5 godina od početka primene katastra nepokretnosti (Zakon o državnom premeru i katastru “Sl.glasnik RS“ 72/2009, 18/10, 65/13, 15/15-US, 96/15, 47/17-autent.tumačenje i 113/17-dr.zakon) BUDE UPISAN KAO VLASNIK pod uslovom da treće lice u istom periodu nije podnelo zahtev katastru za upis svojine na osnovu isprave za upis, npr.presude; 4)- ne prestaje na način propisan za prestanak klasične državine- prestankom faktičke vlasti na stvari; 5)-ispunjenost uslova za transformaciju državine u svojinu utvrđuje se u upravnom postupku kod Službe za katastar nepokretnosti, što je dovoljan razlog upisa ranije upisanog držaoca kao vlasnika parcele. Za razliku od “zemljišnoknjižnog održaja“, tabularnog ili tapijskog održaja, gde je pravo svojine po skraćenom roku upisivano nakon što se u
građanskom sporu pred sudom utvrdi pravo svojine, ovde je za to dovoljan protek roka, nepostojanja opozitnog zahteva trećeg lica i
upravni akt Službe za katastar nepokretnosti kojim se utvrđuje ispunjenost uslova upisa u katastar nepokretnosti. Moglo bi se reći,
bez obzira na određivanje proteka roka, kao kod održaja /uz uvažavanje neoborive zakonske pretpostavke da je od momenta upisa u
katastar nepokretnosti ona zakonita i savesna/, da pravo upisa prava svojine upisanog držaoca u katastru nepkretnosti jeste osobeni osnov sticanja, podvodiv pod normu iz čl.20.st. Zakona o osnovama svojinskopravnih odnosa: pravo svojine (pored sticanja po samom
zakonu, na osnovu pravnog posla i nasleđivanjem) stiče se i odlukom državnog organa na način i pod uslovima određenim zakonom- za
razliku od situacije kada se ono stiče po samom zakonu- održajem kao originernim sticanjem (čl.21).

U slučaju podnošenja tužbi radi utvrđenja da je upisani držalac stekao pravo svojine održajem po ZOSO, članom 28.st.2. i 4. navedeno
je da se pravo utvrđuje na nepokretnostima na kojim drugi ima pravo svojine. U katastru nepokretnosti najveći broj takvih situacija znači
da prilikom izrade katastra neokretnosti nije izvršen upis vlasnika, koji bi onda bio tužena strana u parničnom postupku. Otud se tužioci uglavnom odlučuju da tužbe podnose protiv Republike Srbije. Takvo određenje tužene strane, isprovocirano nepostojanjem upisanog vlasnika nepokretnosti, osnova može imati u Zakonu o javnoj svojini Republike Srbije (“Sl.glasnik RS“ 72/2011… 105/2014), čl.72.st.1- “nepokretnosti koje su na osnovu Zakona o sredstvima u svojini Republike Srbije (“Sl.glasnik RS“ 53/95…) na dan stupanja na snagu ovog zakona u državnoj svojini, postaju sredstva u javnoj svojini Republike Srbije, ako ovim zakonom nije drukčije određeno“. Zakon o sredstvima u svojini R. Srbije članom 1.st.5. predviđao je da su u državnoj svojini sredstva za koja se, u skladu sa zakonom utvrdi da su
bez vlasnika. Prema navedenoj odredbi Zakona o javnoj svojini, tužioci bi morali prethodno sagledati nije li u pitanju drugi oblik javne svojine, primera radi opštinske, na šta norma upućuje. Sa druge strane, aktuelno je i rešenje Zakona o nasleđivanju (Sl.glasnik RS 46/95…6/2015)- “Republika Srbija je poslednji zakonski naslednik“.

Primerenom potrebama vremena čini nam se stavljanje van snage čl.58.Zakona o postupku upisa u katastar nepokretnosti i vodova uz
dopunu zakonskog teksta normom da će u upravnim postupcima RGZ doneti po službenoj dužnosti rešenja o upisu prava svojine u korist
svakoga od dosadašnjih držalaca na čijoj su strani, do stupanja na snagu Zakona o postupku upisa u katastar nepokretnosti i vodova, ispunjeni uslovi iz čl.133.st.1. ranijeg Zakona o državnom premeru i katastru. Državinska zaštita, svojina po osnovu održaja u skladu sa
ZOSO, kao i norme posebnih zakona koje propisuju uslove priznanja prava vlasništva i dalje ostaju aktuelni kao okviri transformacije
državine u svojinu, bez obzira da li će ona biti upisana odnosno izbrisana iz baze podataka katastra nepokretnosti. Do tada, ostaju
mogućnosti prometa nepokretnosti u kojima je otuđilac upisani u katastru nepokretnosti držalac, uz prethodno obrazložene limite i
domete.

Ranko Jakovljević