Kada se u srpskom narodu spomene Drugi svetski rat uglavnom se misli na građanski rat između četnika i partizana, ali i unutar antikomunističkog opredeljenja između tzv. ljotićevaca-nedićevaca i četnika-ravnogoraca. O međusobnim razlikama i žestokim sukobima između Nedićeve Vlade i Jugoslovenske vojske u Otadžbini (ne samo propagandnim nego i vojničkim) govorilo se i pisalo mnogo među njihovim sledbenicima kako za vreme Drugog svetskog rata tako i u političkoj emigraciji posle rata, pa i sve do dana današnjeg. Ono, međutim, o čemu se veoma malo pisalo i govorilo jeste o pokušajima uspostavljanja nacionalnog jedinstva unutar ovog drugog, antikomunističkog korpusa.

Počnimo od istorijskih zanimljivosti koje su slabo poznate u široj javnosti. Prvi ađutant pukovnika Dragoljuba Draže Mihailovića u njegovom brzom odredu sa kojim je stigao na Ravnu Goru u maju 1941. godine bio je potporučnik Vladimir Lenac, predratni predsednik Omladine Jugoslovenskog narodnog pokreta Zbor, na čijem čelu je bio Dimitrije Ljotić. Krajem maja Draža ga šalje u Beograd da napravi kontakt sa istaknutijim ljudima i od njih dobije pomoć za ravnogorske ustanike koji su ostali bez materijalnih sredstava. Lenac se u Beogradu najpre sreće sa Ljotićem koji ga upućuje na nekoliko bogatijih Beograđana od kojih su prikupljena prva finansijska sredstva i po posebnom kuriru poslata Draži na Ravnu Goru, što je kasnije ponovljeno u više navrata. U julu iste godine – nakon više razgovora sa drugim Dražinim kuririma koji su dolazili sa Ravne Gore u Beograd – Ljotić određuje delegaciju u sastavu: Ratko Parežanin, jedan od osnivača JNP Zbor, Boško Kostić, Ljotićev lični sekretar i Vladimir Lenac, koja dobija zadatak da se pridruži Dražinom štabu na Ravnoj Gori. Ovaj prvi pokušaj direktne saradnje propao je zbog Dražinog sporazuma sa Titom i komunistima o zajedničkoj borbi protiv nemačkog okupatora, zbog čega je Ljotić odustao od slanja pomenute delegacije na Ravnu Goru.

Prve poruke i tajnu šifru za komunikaciju između Kraljevske Vlade u Londonu i Dražinog štaba doneo je iz Turske Boško Kostić, pomenuti Ljotićev lični sekretar, koji je tamo boravio po Ljotićevom nalogu da uspostavi vezu sa Kraljem i nabavi pamuk za šivenje odeće za ogroman broj dece izbeglica koje su sa svih strana okupirane Kraljevine Jugoslavije stalno pristizala u Srbiju. Ovo je samo jedan od primera kako su Ljotić i Nedić tajno pomagali Dražu, jer su smatrali da je dobro da postoji Jugoslovenska vojska u otadžbini koja bi oslobodila zemlju nakon nemačkog povlačenja i sprečila dolazak komunista na vlast. Razilazili su se u tome što su njih dvojica smatrali da zbog ogromnih okupatorskih represalija i ubijanja 100 Srba za jednog ubijenog Nemca ne treba napadati nemačke vojnike, što je na kraju prihvatio i đeneral Draža kao razuman stav dok se ne stvore međunarodne prilike za opšti ustanak i oslobođenje. Tako su Nedić i Ljotić pored pomoći u novcu i namirnicama pomagali četnike i sa oružjem i opremom, legalizovali određene Dražine odrede u okviru Srpske državne straže i vršili brojne intervencije kod Nemaca da se određeni uhapšeni članovi Ravnogorskog pokreta puste na slobodu. Sve ovo daje potpuno drugu sliku o njihovim međusobnim relacijama u odnosu na zvaničnu istoriografiju.

Za vreme Drugog svetskog rata bilo je i nekoliko pokušaja ličnih susreta između Draže i Ljotića, kao i Draže i Nedića. Najpre su se 17-19. maja 1944. godine u selu Brđani između Čačka i Gornjeg Milanovca sastali Dimitrije Ljotić i Dražin komandant Srbije – đeneral Miroslav Trifunović, kada je i sklopljen prvi sporazum o zajedničkoj borbi protiv komunizma i dogovoreno da Nedićeva Vlada preuzme finansiranje Ravnogorskog pokreta i Draža imenuje svog delegata pri Nedićevoj Vladi. U avgustu iste godine ovaj sporazum je potvrđen u ličnom susretu između Draže i Nedića. Najzad, početkom septembra 1944. godine Dimitrije Ljotić dolazi na Ravnu Goru da se lično sastane sa Dražom, ali je njihov susret odložen zbog iznenadnog partizanskog napada u blizini. Tada su već delegati svih Nedićevih vojnih jedinica bili u Dražinom štabu, a 6. Septembra iste godine Draža donosi odluku o objedinjavanju svih nacionalnih snaga i stupanju Srpskog dobrovoljačkog korpusa, Srpske državne straže i Srpske granične straže, koji do tada deluju u okviru Nedićeve Vlade, u sastav Jugoslovenske vojske u otadžbini pod njegovom komandom. Sredinom septembra u Koceljevi došlo je i do susreta đenerala Draže i đenerala Koste Mušickog, komandanta Srpskog dobrovoljačkog korpusa koji je u najvećem broju činila omladina Ljotićevog Zbora.
Ono što posebno treba naglasiti jeste da je prvi pokušaj partizana da osvoje Nedićevu Srbiju iz koje su bili proterani za čitavo vreme Drugog svetskog rata osujećen u proleće 1944. godine, kao i da su komunistički revolucionari okupirali Srbiju tek na sovjetskim tenkovima na jesen iste godine. Najpre su u dolini reke Ibra poraženi od strane ujedinjenog nacionalnog fronta koji su činile četničke jedinice đenerala Draže, Srpski dobrovoljački korpus i odredi Srpske državne straže. Ovo se može smatrati prvom zajedničkom antikomunističkom akcijom i odbranom Srbije, koju treba obeležavati kao važan istorijski čin i dokaz da Srbija nikada ne bi pala pod komunističku vlast da nije bilo izdaje zapadnih saveznika i sovjetskih tenkova.

Konačno nacionalno jedinstvo između antikomunističkih boraca na tlu Kraljevine Jugoslavije postignuto je u Sloveniji početkom 1945. godine, kada su svi stali pod jedan antikomunistički barjak, i to sa blagoslovom vrha Srpske pravoslavne crkve na čelu sa Patrijarhom Gavrilom Dožićem i Episkopom Nikolajem Velimirovićem. Naime, prvi planovi za stvaranje zajedničkog nacionalnog fronta protiv komunističke okupacije od strane raznih srpskih vojnih jedinica pod komandom Momčila Đujića, Dobroslava Jevđevića, Pavla Đurišića, Koste Mušickog (Milana Nedića i Dimitrija Ljotića) i Draže Mihailovića nastali su oko Savindana 1945. godine nakon što su Patrijarh Gavrilo i Episkop Nikolaj pušteni iz zloglasnog koncentracionog logora Dahau i našli se u Beču, i dalje pod nemačkom stražom. Tek krajem marta dobili su dozvolu da posete ujedinjene srpske vojne jedinice u Sloveniji, koje su obišli tokom aprila 1945. godine.

Milan Nedić je čak u to vreme predlagao obrazovanje nove Srpske Vlade u koju bi ušli i Dimitrije LJotić i Draža Mihailović, sa po četiri svoja predstavnika i još dva neutralna. Ali je, što je posebno interesantno, Ljotić bio protiv ove ideje smatrajući da Draža Mihailović ne sme da bude doveden u bilo kakav odnos sa Nemcima koji bi ta Vlada morala da ima. Dimitrije LJotić je bio tvorac drugog plana: objedinjavanja svih nacionalnih snaga i pravljenja širokog antikomunističkog fronta pod komandom đenerala Draže Mihailovića, sa ciljem da se u Sloveniji proglasi slobodan deo Kraljevine Jugoslavije u koji bi došao Kralj i iz koga bi bio pokrenut jedan novi Solunski front za oslobođenje čitave države od komunističke okupacije. Iako se jedini od pomenutih srpskih vojnih komandanata nije bio povukao van teritorije pod sovjetsko-komunističkom okupacijom, mada mu je u više navrata to savetovano i nuđeno, đeneral Draža Mihailović je prihvatio ovaj plan i ovlastio generala Miodraga Damjanovića da u njegovo ime bude na čelu ove ujedinjene nacionalne antikomunističke vojske u Sloveniji. Posebna zanimljivost je da je general Damjanović pre toga, a nakon povratka iz nemačkog zarobljeništva, bio na fukciji šefa kabineta Milana Nedića, predsednika Srpske Vlade pod nemačkom okupacijom. Ovo je još jedan prilog koliko su veze između srpskih antikomunista bile isprepletane.

O svemu ovome najbolje svedoči sam Đeneral Draža u pismu Svetom Vladiki Nikolaju od 18. marta 1945: „Sa radošću mogu da Vas obavestim da ja nepokolebljivo stojim na stanovištu i vidim potrebu da danas ceo srpski narod mora biti ujedinjen u borbi za potpunu slobodu našeg naroda. Mogu da Vas obavestim da je to jedinstvo na terenu već odavno ostvareno i danas sav srpski narod je ujedinjen pod zastavom na kojoj je napisano Sa verom u Boga za Kralja i našu pradedovsku veru, koja nas je, kroz našu tešku ali slavnu istoriju, vodila i izvela na pravi put”. Jedinstvo o kome Draža ovde govori postignuto je nakon posete Boška Kostića, ličnog Ljotićevog sekretara, Dražinoj Vrhovnoj komandi koja se tada nalazila u Bosni, dva dana ranije – 16. marta 1945. godine. U znak uspostavljanja ovog nacionalnog jedinstva Draža po Bošku Kostiću šalje Ljotiću na poklon svoju četničku šubaru i posebnu tajnu šifru za njihovu ličnu dalju komunikaciju. Po Bošku Kostiću Draža tada šalje lična pisma Ljotiću, Đujiću, Jevđeviću i srpskim oficirima u ratnom zarobljeništvu u inostranstvu, a generala Miodraga Damjanovića imenuje za komandanta Istaknutog dela Vrhovne komande Kraljevske jugoslovenske vojske u Sloveniji.

Na žalost i na tragediju našeg naroda i države, srpski monarhisti i antikomunisti izdani su od zapadnih saveznika koji su Jugoslaviju u celini prepustili Titu i komunističkom teroru.

U ovom sudbonosnom času dok se još uvek verovalo u snagu nacionalnog jedinstva i pobedu nad komunističkom opasnošću, nastaje savremena epska deseteračka pesma Svetog Vladike Nikolaja, njegoševski intonirana i posvećena ovom konačnom ostvarenju srpske sloge posle četiri godine deoba i građanskog rata:

„Bože mili i Bože jedini,
Bjehu tmine zemlju uhvatile,
U tminama zemlju zaputale,
Srpskom krvlju svijet ustrašile,
Sve zbog srpske proklete nesloge.
Al evo se danas razdanilo,
Rod se srpski slogom opasao,
Sjedinio u teškoj nevolji,
Zbratimio najbolje od boljih.
Pored onog srpskog Vrhovnika,
Što nad Srpstvom četir ljeta straži,
(Znaj mu ime, ali ga ne kaži),
Sve za Srpstvo, za se ništ ne traži…
Pa kraj njega i ti Dimitrije,
Dimitrije, mudri dobrovoljče,
I Božiji divni ugodniče,
Što molitvom nebesa otvaraš,
Od svetaca saveznike stvaraš,
I zlotvore duhom pokoravaš.
Do LJotića Vojvoda Momčilo,
Oj Momčilo, sve ti zdravo bilo,
Momčila si starog nadmašio.
Tvoja slava i tvoje junaštvo,
Glasiće se dok bude gusala
I dok bude pjevačkijeh grla.
Kraj Momčila Jevđeviću Dobra,
Krv junaka i soj sveštenika,
Koliko je imao megdana,
Toliko je zadobio rana,
I toliko odneo pobeda.
Pokraj Dobre slavni Đurišiću,
Divni Pavle, Bog mu dao zdravlje,
Pobratim je vojvode Momčila
I pobratim durmitorskih vila.
Svi se višnjem Bogu pomolili
I na slogu do groba zakleli,
Da se bore kao srpska braća,
Da se bore za srpsku slobodu,
Do vaskrsa srpskome narodu.
Slava bogu na njegovu daru,
Bog da prosti braću izginulu.
Bog da živi braću zbratimljenu”.

Patrijarh Gavrilo i Vladika Nikolaj zadržali su se dve nedelje (10-24. aprila 1945) u Sloveniji u obilasku srpskih antikomunističkih jedinica, o čemu postoji čitava arhiva ličnih svedočanstava i zajedničkih fotografija, da bi odatle krenuli u susret saveznicima sa ciljem da utiču na njih da dođu u Sloveniju i podrže antikomunistički front. Jedna od najupečatljivijih zajedničkih fotografija iz ovog perioda je ona gde se na jednoj improvizovanoj bini vidi slika Kralja Petra, a jedni pored drugih stoje general Damjanović, Patrijarh, Sv. Nikolaj, Đujić i Ljotić. Dimitrije Ljotić gine u saobraćajnoj nesreći 23. aprila 1945. godine tokom puta na zajednički sastanak sa Vladikom Nikolajem, Patrijarhom Gavrilom, generalom Miodragom Damjanovićem, vojvodama Momčilom Đujićem i Dobrosavom Jevđevićem, i drugim nacionalnim prvacima koji su se okupili da isprate Patrijarha i Vladiku Nikolaja na dalji put. Prvi venac na čelu povorke na LJotićevoj sahrani bio je venac Draže Mihailovića.

O svemu ovome se toliko malo zna, a još manje se među savremenim srpskim rodoljubima ide tim putem nacionalnog jedinstva koji je tada uspostavljen uprkos svih negativnim predistorijama i teškoćama. Možda bi sve bilo drugačije da u roku od godinu i nešto dana 1945/1946. godine sve tri pomenute istorijske ličnosti (Ljotić, Nedić i Draža) nisu tragično nastradale, pa smo ostali uskraćeni za to kako bi oni dalje gledali na međusobne odnose u prošlosti i budućnosti. Karakteristično je da se Dražino i Nedićevo grobno mesto ne zna, dok Ljotić i dalje počiva u Sloveniji gde je tajno sahranjen u tuđem grobu. Činjenica je, nažalost, i veliki istorijski greh na duši svih njihovih sledbenika da nisu sledili ovaj njihov „slovenački amanet” već su se nakon njihove smrti vratili neslozi i produbili stare podele i sukobe iz ratnog vremena.

Međutim, za najveće Srbe poput Svetog Nikolaja Žičkog i Ohridskog nije bilo dileme da su oni jedno, da svu trojicu treba poštovati kao velike srpske rodoljube i da ih ne treba razdvajati a kamoli protivstavljati. Tako Sveti Nikolaj o njima govori kao o „tri velika srpska mučenika” u pismu starcu Nikanoru Hilandarcu 1956. godine, sedam dana pre upokojenja: „Spomeni na Liturgiji moje roditelje Dragomira i Katarinu. Spomeni i tri velika srpska mučenika Dimitrija, Dražu i Milana”. Nema nikakve sumnje da se u ovom predsmrtnom Nikolajevom pismu-zaveštanju radi o Dimitriju LJotiću, Draži Mihailoviću i Milanu Nediću. Ovo je prvi, nama poznat, zabeležen slučaj da su sva trojica spomenuti istovremeno i nazvani velikim srpskim mučenicima za koje se treba moliti. Potvrdu o tome šta je Sveti Vladika Nikolaj mislio o ovoj srpskoj trojci nalazimo i na još jednom mestu – u pismu Borivoju Karapandžiću od 26. avgusta 1955. godine: „Čitao sam da je u Londonu održan pomen i Nediću i LJotiću. Tako isto i u Čikagu. Ja ih spominjem na liturgiji redovno zajedno sa Dražom”. Pojašnjenje za ova dva Nikolajeva pisma nalazi se u jednom kasnijem svedočanstvu objavljenom u časopisu „Hilandar” 1992. godine (broj 38, str. 24), koje donosi afirmativan osvrt Svetog Nikolaja Srpskog na sve tri pomenute istorijske ličnosti: „Od Prvog rata na ovamo u krilu srpskog naroda izvile su se tri velike ličnosti: između ratova Dimitrije Ljotić kao reakcija protiv socijalne strukture. U početku i ujedino završetku dvonedeljnog rata Draža Mihailović, kao produžetak dvadesetsedmog marta. A za vreme okupacije Milan Nedić, kao vatrogasac, spasitelj i ublažitelj nevolja, tegoba i stradanja i na užoj Srbiji i izvan Srbije”.

Važno je naglasiti da na sličan način o tri srpska mučenika razmišlja još jedan Nikolajev sapatnik iz slovenačkih i emigrantskih dana – Vojvoda Momčilo Đujić, koji detaljno govori o značaju sve trojice za srpski narod, nazvavši čak Nedića i Dražu „dva oka u glavi”, a Ljotića velikim rodoljubom i političkim prorokom. U svojoj ispovesti iz 1992. godine on kaže: „Ja sam u životu sreo tri velika čovjeka, velika političara: Dimitrija LJotića, Adama Pribićevića i Milana Gavrilovića. To su ljudi koji su mogli biti patrijarsi po svom karakteru, po svom poštenju, po skromnosti, po vjeri u Boga. Znate, da nije bilo LJotića, ne bi bilo Nedića. A da nije bilo Nedića, Srpstvo bi stradalo. Ja smatram Nedića i Dražu velikim ljudima i oni su potrebni Srbima kao dva oka u glavi. Nedić je spasao Srpstvo od propasti. On je pola miliona Srba, blizu osamdeset hiljada djece, prihvatio ispod ustaškog noža. On je svoju čast stavio na kocku radi spasavanja srpskog naroda. Njegova uloga bila je mnogo teža nego uloga Dražina. Da je mene neko pitao: hoćeš li uz Nedića ili uz Dražu? – ja bih uvijek pristao uz Dražu, jer sam bio slobodan, u šumi, a onamo, u Beogradu, svačija glava je bila na njemačkom panju. (…) Nedić je odigrao spasonosnu ulogu, iza njega je stajao Ljotić, jedan veliki čovjek, jedan veliki rodoljub! Nikakav izdajnik! On je bio prorok Božiji! Mnoge stvari predvidio je bolje i tačnije nego mnogi naši političari. Ukratko da vam kažem: Nedić – to je naša velika žrtva i veliki spasilac. Draža – veliki mučenik. Eto”.

Srpski narod u političkoj emigraciji i Otadžbini očito nije ozbiljno shvatio ovaj duhovni i nacionalni amanet Svetog Nikolaja i Vojvode Đujića, kao i samih Draže, Nedića i Ljotića za njihovog života, pa je nastavio sa neslogom koja ga je uvek istorijski skupo koštala. Današnje i buduće generacije, kojima su dostupne ove dugo cenzurisane zavetne poruke nacionalnog jedinstva pet velikih Srba 20. veka, ne bi smele da prave iste greške.

Za sve one neotitoiste koji su na suprotnim stranama od srpske političke tradicije antikomunizma ova tema ne može izazvati ništa drugo do nove navale mržnje i besa, kao da nisu dovoljno ubijali i ubili srpski narod koji se protivio komunističkom zlu. Ali, za nas koji smo sa ove strane, bez obzira šta i kako mislili o dobrim i lošim stranama svih pomenutih učesnika Drugog svetskog rata, trebalo bi da nešto znači i mnogo govori ovo teško postignuto nacionalno jedinstvo pred zajedničkim neprijateljem – kao veliki nauk za budućnost.

Prepustimo istoričarima i cenzurisanim domaćim i stranim arhivama da otkriju kompletnu istinu o svemu što se dogodilo u Drugom svetskom ratu. Tek tada ćemo dobiti objektivne slike o svim akterima građanskog rata u Kraljevini Jugoslaviji. Međutim, bez obzira na definitivnu istorijsku sliku ostavljeno nam je dovoljno putokaza da ovaj tragični period više ne bude izbor naših deoba već temelj nacionalnog jedinstva. Ne vidimo niti jedan razlog da se u našem vremenu nastavi građanski rat unutar istog antikomunističkog i monarhističkog nacionalnog korpusa, već imperativ da se otkriju svi još uvek zabranjeni delovi ove istorije jer – kao što je to davno lucidno konstatovao Antonije Đurić – „komunizam je pao, ali komunisti se sjajno drže”. Srbijom i dalje vlada (neo)titoizam, a upravo nam ovaj primer zaboravljenog nacionalnog jedinstva iz Drugog svetskog rata ukazuje da borba protiv toga treba da bude naša ideja vodilja.

Boško Obradović, master politikolog i predsednik Političkog saveta Dveri