Kada pričamo o istoriji Jugoslavije, svih, i prve, druge i treće, uglavnom se govori o nacionalizmu, krvavim sukobima među narodima, koji su zajedno živjeli, a, ako je nešto pozitivnije, onda je to neka folklorna priča, ljubavna sjećanja, putovanja i slično. Međutim, Jugoslavija, kao i svaka država na svijetu, imala je i svoje druge strane, obično one namijenjene da čuju uši što manjeg broja ljudi, koje su se skrivale, a ako bi izašle na površinu izazivale bi opšti skandal i sramotu, ne samo za dotičnu osobu, nego i za čitavu njenu porodicu.

Jugoslavija je bila država sastavljena od različitih naroda u kojima su se pojave pobrojane iz naslova vrlo loše gledale, i pojedinci koji bi ih uradili, pošto bi organi reda saznali za to ili narod, bili bi izloženi strogoj fizičkoj, društvenoj, moralnoj, pa i krivičnoj osudi. Ovo je pogotovo dolazilo do izražaja u manjim patrijahalnim sredinama, poput Crne Gore, Sandžaka, Kosova, Šumadije, Hercegovine. Pa da se osvrnemo ukratko na nabrojane pojave i odnos tadašnjih zakonodavstava i okoline prema njima.

Kriminal je oduvijek bio sankcionisan. I u modernim društvima. Samo nije se sve uvijek isto podvodilo pod ovaj pojam. Uglavnom se uvijek radilo o krađi i razbojništvu. Kriminalci u prvoj Jugoslaviji su se krili po šumama i gorama i odatle pljačkali i vršili razbojništva. Poznati razbojnici iz toga doba su bili ,,legendarni“ Čaruga, Gorski car i Ubica dječijeg lica. Narod ih je zvao,,gorski tići“. Uglavnom su završili većina ove družbe na vješalima. U prvoj Jugoslaviji je bila velika trgovina makedonskim opijumom, koja se izvozila farmaceutskim kućama tridesetih godina legalno. Pošto su u to doba često vladale bolesti poput velikog kašlja i tuberkoloze, potrebe za opijatima su bile velike. Dosta ovoga opijuma se izvozilo i polulegalnim i ilegalnim putevima, a dio toga novca je završio i za stvaranje zloglasne NDH.

U drugoj Jugoslaviji kriminalce su uglavnom sačinjavali momci iz gradova, siromašnih porodica, najčešće, mada nije bilo nekog preozbiljnog kriminala i većih kriminalnih grupa. Određene primitivne organizovane skupine policija je registrovala tek osamdesetih godina. Pred sam početak rata određeni nacionalistički pokreti počinju koristiti kriminalce za ostvarivanje svojih ciljeva, nabavku oružja, a u samom ratu za činjenje masovnih zločina sa svih strana. Devedesetih je usled opšte nemaštine kriminal procvjetao do krajnjih granica, ali su se desila i brojna ubistva prvenstveno na beogradskom asfaltu. Posle rata i u ostalim državicama kriminal nenormalno raste, iako ranije nacionalisti i neki od njih počinitelji ratnih zločina, što se tiče kriminala bratstvo-jedinstvo nikad nije bilo jače. Povezuju se sa međunarodnim kriminalnim grupama i šire svoje nezakonite aktivnosti.

Sa kriminalom je tijesno povezana maloljetnička delikvencija kao manje ozbiljan nivo kriminala. U prvoj i drugoj Jugoslaviji, maloljetni delikventi su bili uglavnom zanemarena djeca, koja su išla od nemila do nedraga, kradući i buntovnički se ponašajući prema surovom svijetu. Već krajem sedamdesetih i osamdesetih godina povezuju se sa starijim punoljetnim kriminalcima i odrađuju neke poslove za njih, jer su pogodni zbog svog uzrasta. Sada je ova saradnja kulminirala, tako da stariji maloljetni delikventi su na nivou nekadašnjih ozbiljnih kriminalaca.

Prostitucija je jedna od pojava često povezanih sa kriminalom. To je kompleksno društveno pitanje sa periodima legalizacije i zabrane. U Kraljevini Jugoslaviji, pa i u Kraljevini Srbiji, prostitucija je bila legalna. Bila je čuvena ulica ,,crvenih fenjera“ u Beogradu toga doba. U periodu njemačke okupacije, takođe, bila je legalna i prostitutke su često služile za zabavu njemačkim vojnicima. U periodu socijalizma dolazi do njene zabrane, ali se nakon jedne afere u Splitu šezdesetih godina prošlog vijeka otkrila veličina ove pojave, gdje su bile uključene brojne djevojke. Do danas je prostitucija u većini ili svim državama bivše Jugoslavije zabranjena, ali predstavlja jednu od ozbiljnih grana kriminala. Naročito, kada je u pitanju seks-trafiking, tj.primoravanje određenih osoba, najčešće iz inostranih zemalja na prostituciju, i držanje istih u neljudskom položaju.

Vanbračna zajednica. Vanbračna zajednica u Kraljevini Jugoslaviji je bila uglavnom zabranjena. Mada postojao je i jedan pravni akt, koji joj je išao na ruku. Prvi akt o vanbračnoj zajednici u Jugoslaviji je Zakon o osiguranju radnika iz 1922. godine, gdje je propisano da vanbračna supruga ima pravo na naknadu vanbračnog supruga, ako su živjeli godinu dana zajedno i ako se iz te veze rodilo dijete. Što se tiče vanbračne djece u prvoj Jugoslaviji, odnos prema njima se razlikovao od oblasti do oblasti. U Srbiji im je položaj bio jako loš, nijesu imali pravo na nasleđivanje. Zabranjeno je bilo utvrđivanje očinstva. U Crnoj Gori utvrđivanje očinstva je bilo dozvoljeno, ali otežano. Djeca nijesu imala pravo na nasleđivanje. U ostalim oblastima utvrđivanje očinstva je bilo moguće i vanbračna djeca su imala pravo na nasleđivanja majke ili majčine porodice. U Socijalističkoj Jugoslaviji žene dobijaju pravo glasa. Mijenja se drastično njihov položaj. Izjednačene su sa muškarcima. Pa se odnos i prema vanbračnoj zajednici i djeci mijenja na bolje.

Jedna od čestih pojava koje prate vanbračne zajednice, naročito ako su kratkog trajanja, ali i bračne, jesu abortusi, tj.namjeran prekid trudnoće uz pristanak ili čak bez pristanka trudnice. Abortus u Kraljevini Jugoslaviji je bio zabranjen. Ipak, pored svega se itekako dešavao. Bogatije dame, mogle su sebi da priušte doktore koji bi im ilegalno uradio ovu intervenciju, ali cijena je bila izuzetno velika, otprilike kao četiri prosječne tadašnje plate. Siromašnije žene su išle kod raznih baba ili vračara, koje su se pored magije često bavile i vršenjem abortusa. Ponekad bi im neko iz porodice u tome pomagao, često da muž o tome nije ni imao pojma. A dešavalo se da i žene same izvrše ovaj čin. Ženska mašta što je neko govorio za tu pojavu ovoga perioda mogla je svašta da smisli. Tako su se dešavali mnogi smrtni slučajevi, nažalost. Neko je opisivao tadašnje stanje da u nekim selima i mjestima je bilo izuzetno mnogo vrlo mladih udovaca, a kao posledica neadekvatnih nemedicinskih abortusa. Pedesetih godina abortus u komunističkoj Jugoslaviji je legalizovan, a Ustavom iz 1974.godine je dopunjen zakonom o planiranju porodice, koji je uključivao i abortus. Jugoslavija je bila jedna od prvih država koje su donijele ovakav zakon. Takođe, bila je država u kojoj se izvodio ogroman broj ovakvih intervencija, oko trista hiljada godišnje. Ovo je bila jedina medicinska intervencija koja se u komunizmu naplaćivala, osim u slučaju ugroženosti majke.

Magija je odavnina prisutna u istoriji čovječanstva. Tako nije zaobišla ni period sve tri Jugoslavije. U prvoj Jugoslaviji pod uticajem religije vješto se skrivalo idenje kod vračara, vračanje, bavljenje magijom. Ipak, mnogi narodni običaji su itekako isprepletani sa magijom pa su dozvoljavani, kao dio folklora. U doba komunizma dolazi do marginalizacije religije, pa tako i magije, kao vjerovanja u netprirodne sile. Međutim, ni tada se demon vračanja nije smirio, nego je usled straha ljudi da idu u crkvu, da ih ko ne bi vidio i samim tim snosili posledice, ali i usled nedostatka sveštenika, posebno u pojedinim oblastima, kad ih muka natjera, odlazili kod ove ili one ,,babe“ ili čovjeka, koji zna ,,nešto“. U trećoj Jugoslaviji usled ratova i ekonomske krize, dolazi do provale raznih magova, vidovnjaka, ekstrasensa, bioenergetičara, koji gostuju čak i po televizijama. Ovo je sve dobijalo sličan karakter kao današnji rijaliti programi. Ovi ljudi su bili tu da ,,pogađaju“ narodu i da ih zabavljaju, što su žestoko naplaćivali.

Mentalne bolesti. Istorijat duševnih ili mentalnih bolesti je nažalost, vrlo tužan. U srednjem vijeku zatvarani u prostorije sa krajnje nehumanim uslovima. Optuživani za vještičarenje i magiju. Spaljivani na lomačama i mučeni. Ismijavani i progonjeni.
Ovo je važilo uglavnom za teške psihičke bolesti, posebno za shizofreniju, koja se u devetnaestom vijeku zvala dementia precox. Baš tada dolazi do drugačijeg pogleda na psihičke bolesti. Pojavljuju se krajem devetneastog i u prvoj polovini dvadesetog vijeka Frojd, Jung, Adler, Erih From, koji iznose neke drugačije teorije o duševnim bolestima nego što su do tada vladale. Ovako shvatanje se prenosi preko Beča, gdje je većina ovih ljudi radila i živjela, i na Srbiju, još prije stvaranja Kraljevine Jugoslavije. Prva psihijatrijska ustanova u Srbiji je nastala u doba Jugoslavije u pograničnom području Kovinu, nazvana po istoimenom mjestu. U Hrvatskoj i Sloveniji su se ideje Frojda i Junga još i prije toga proširile, jer su i same bile dio Habzburške monarhije do njenog nestanka. Ono što je bitno je odnos okoline i porodice prema psihijatrijskim bolesnicima, kao i odnos okoline prema porodicama istih. Pa, može se reći da se situacija nije na bolje previše zadugo promijenila u patrijahalnim sredinama poput Crne Gore i Kosova. Sa porodicama gdje su se pojavljivale psihičke bolesti izbjegavala se udaja i ženidba. Osim toga, ovi ljudi, kao i oni sa niskim koeficijentom inteligencije, bili su predmet izuzetnog podsmjeha. Pogotovo je tragično bilo ako osoba visoko obrazovana oboli od shizofrenije, i umjesto da bude direktor u nekoj firmi, profesor, jednom riječju ugledni građanin, postane klošar u velikim gradovima, a u navedenim patrijahalnim sredinama ,,pustinjak“, ,,ludak“, da, ta ružna riječ. Iako je medicina napredovala, odnos prema shizofreničarima se nije mnogo promijenio od strane okoline. I dalje su ovo možda najranjiviji ljudi u svim državama bivše Jugoslavije, a i u čitavom svijetu.

Iako ste mislili da su serijske ubice nijesu vezane za tlo Balkana nego za američke horor filmove, prevarili ste se. Jedna od prvih je bila žena i to starica, baba Anujka. U dobi od kraja devetnaestog vijeka do početka dvadesetog, počinila je sa svojim saradnicama ogroman broj ubistava trovanjem. Uhapšena je 1928.godine, u dobi od devedeset godina, i puštena nakon osam godina zbog starosti. U službenim podacima spominje se 8 serijskih ubica na području bivše Jugoslavije, a radi se o Anujki Di Pištonja, Miodragu Stoletu Trifunoviću, Vinku Pintariću, Metodu Trobecu, Silviju Plutu, Lazi Radeskom, Vladi Taneskom i Viktoru Karamarkovu. Tako da ni bivša Jugoslavija nije zaostajala sa serijskim ubicama za ostatkom svijeta, iako je prednjačila Amerika.

Homoseksualnost je tokom istorije mijenjala svoj status u raznim društvima. U antičkim društvia Rimu i Grčkoj, bila je manje-više prihvaćena, posebno u staroj Grčkoj, čak i hvaljena od danas istaknutih filosofa. U istom tom periodu kod jevrejskog naroda, ovakav vid ponašanja bio je potpuno neprihvatljiv. Sa širenjem hrišćanstva, koje je donijelo brojne moralne norme iz judaizma, a koje su ušle i u krivične zakonike, homoseksualnost je predstavljala jedan od najtežih prestupa i sa sobom je pored religiozno-moralne osude nosila i krivičnu. I to do ne tako davno. Homoseksualnost je prešla put od teškog grijeha do psihičke bolesti. 1973.godine grupa američkih psihijatara je skinula homoseksualnost sa liste psihijatrijskih oboljenja. Ali je u mnogim državama i do danas strogo sankcionisana. U Kraljevini Jugoslaviji važio je zakon iz devetnaestog vijeka gdje su homoseksualci osuđivani na kazne od šest mjeseci do četiri godine zatvora.

Ni u doba komunizma situacija po ovom pitanju nije bila bolja, bar u prvim decenijama. Tako je još tokom partizanske borbe strijeljan partizan Josip Mardešić, isključivo zbog svoje homoseksualnosti. U svojim memoarima Milovan Đilas je u jednom razgovoru sa Rifatom Burdževićem naveo, da mu se ovaj jednom prilikom požalio na jednog vojnika dobrog partizana muslimana, ali homoseksualca, pa ga je upitao šta da radi sa njim, na što mu je ovaj razmišljajući o spisima drugova Marksa i Engelsa, i ne našavši ništa o tome na ovu temu, odgovorio da se pusti, jer od ovog poroka ne pate samo buržoaski dekadenti, nego i proleterski sinovi.
Jedna od glavnih glasina ovoga doba u Zagrebu je navodna ljubavna veza između Vladimira Nazora i Ivana Gorana Kovačića, koji su bili pisci i učesnici NOB.

Posebno proganjanje homoseksualaca je bilo između 1948. godine i šezdesetih godina. Naročito je mučno bilo sprovođenje ljudi uhvaćenih u homoseksualnosti na sred Straduna u Dubrovniku, gdje su gađani od strane pripadnika komunističke partije(tzv.šetnja srama). Neka od najmučnijih suđenja homoseksualcima odvijalo se u Rijeci, gdje su ovi muškarci osuđeni na Goli otok.
1977.godine dolazi do dekriminalizacije homoseksualnosti u pojedinim republikama. Do liberalizacije najviše dolazi u sferi umjetnosti kroz filmove jugoslovenskog crnog talasa i pop kulture. Jugoslavija je jedna od prvih komunističkih država uz izuzetak Istočne Njemačke i Čehoslovačke, koja je imala svoj autonomni LGBT pokret pri formiranju sekcije Magnus pri ŠKUC u Ljubljani. Raspadom Jugoslavije započela je postepena liberalizacija homoseksualnosti u svim bivšim republikama. Krajem osamdesetih godina u SFRJ se pojavila i prva zvanična trans osoba Vjeran Miladinović Merlinka. A osim njega početkom devedesetih u Srbiji je osnovao LGBT pokret zajedno sa još jednom kolegenicom Dejan Nebrigić. Obadvojica su, nažalost, mrtvi.

Narkomanija. Ova pojava uopšte nije tako nova kao što se misli. Još sredinom devetnaestog vijeka Srbi su koristili moderne opijate i kokain, čak. U Kraljevini Jugoslaviji nakon brojnih ratova narod je bio željan predaha. U takvoj atmosferi javljali su se i poroci, prvenstveno blud, alkoholizam i opijati. Već sam na početku pisao o makedonskom opijumu, koji je bio kvalitetan. U komunističkoj posleratnoj Jugoslaviji je prema drogama vladao sličan stav kao prema homoseksualnosti, a to je, da su to ostaci buržoaskih dekadenata. Ipak, pojedini članovi partije su krišom uzimali opijum, morfijum, kao i druga sredstva, pa i kokain.

Javljanjem hipi pokreta u Jugoslaviji dolazi do zainteresovanosti omladine i za droge. U početku je to bio opijum, marihuana, hašiš, da bi kasnih sedamdesetih i heroin zakucao na vrata SFRJ. Postoji legenda da se heroin u Jugoslaviji prvi put pojavio na nekoj utakmici u Beogradu, i da su ga donijeli stranci. Ovo mi djeluje malo vjerovatno. Epidemija heroina se poklopila sa dolaskom pank i nju vejv pokreta u Jugoslaviju. Mnoga tadašnja kreativna omladina se vrlo brzo navukla na heroin, i zbog neodgovornog uzimanja opijata postradala. Pisac Vladimir Arsenijević, u svom romanu “ U potpalublju“, opisuje period osamdesetih kao doba kad su se gotovo svakodnevno dešavale smrti ljudi, pa i njegovih drugara od posledica heroina. Za te prilike je čak imao i crno odijelo. Sa pojavom ratova devedesetih narkomanija je eksplodirala, i što se tiče prodaje i korišćenja. Mnogi ljudi istraumirani raznim životnim okolnostima utjehu pronalaze u drogama. U bivšoj Jugoslaviji se izuzetno mnogo trošio i alkohol, i veliki broj osoba su bili pušači.

Incest ili rodoskrnavljenje je polni odnos između bliskih srodnika. Obično se radio u velikoj tajnosti i priče da se ovako nešto desilo su se prenosile u velikoj tajnosti. Tako je bilo u svim trima Jugoslavijama, tako je i danas. Do incesta kao i do polnih odnosa mladih ljudi u ranijim periodima je dolazilo često pri čuvanju stoke i ovaca. Omladina da bi izgubila vrijeme, a sakriveni u planinskim u šumskim predjelima su se odavali istraživanju svoga i tijela drugog. Problem je bio ako se iz incesta začne dijete. Onda se obično pribjegavalo abortusu na način kako sam već opisao, kod baba, tetaka, žena koje ,,znaju“ i itd. Bitno je da sve ostane u dubokoj tajnosti. Osim incesta mnogi su doživjeli polni život baš u ovim uslovima, seljačkim, što bi neko rekao. I vrlo često su se dešavale identične stvari kao u vezi incesta. Ali je i u jednom i drugom slučaju dolazilo i do sklapanja brakova. To se žestoko u svakom slučaju krilo, i svako ko bi potegao temu o braku između supružnika bliskih srodnika ili supružnika, koji su prije braka stupali u seksualne odnose, pa, dolazilo je u najmanju ruku do ljutnje ili svađe, čak i tuče. Neke stvari i priče se jednostavno ne smiju potezati.

Jedno od težih polnih prestupa je pedofilija. To jeste polni odnos između odrasle osobe i predbuberteske djece istog ili različitog pola. U Jugoslaviji se o ovome fenomenu nije mnogo govorilo, ali se potajno itekako radilo, tako da ni sama djeca nijesu bili svjesni da su žrtve.
Bilo je tu još raznih parafilija, baš, nezgodnih u najmanju ruku, kao nekrofilija, tj.polni odnos sa mrtvom osobom. Ali o tome se ćutalo, gotovo kao da nije ni postojalo.

Parafilija, koja je bila česta kod mentalno zaostalih osoba, jeste zoofilija, tj. seksualni odnos sa životinjama. Naravno, ovome niko naročito nije pridavao važnost, a nije se ni znalo. A i ako se pretpostavljalo ili saznalo, ćutalo se.

Ono što se dešavalo osim pomenutih stvari jesu ubistva bliskih srodnika, najčešće trovanjem. Već sam pomenuo baba Anujku. E, pa ona je po narudžbi bliskih srodnika pravila napitke, pri tom je učila ove kako da ih koriste i daju žrtvi, a onda je ista umirala. I to nije bila jedna ili dvije osobe. Vidimo da se radilo o ogromnom broju ljudi. Osim ovoga, česta su bila čedomorstva, odmah po rođenju djeteta, najčešće da niko nije ni znao da je osoba u drugom stanju. Sklone je na neko vrijeme, dok ne počne porođaj, a onda momentalno ubiju dijete, na najmonstrouzni način, uglavnom.

Oprostite, ako sam koga sablaznio ovim tekstom. Ali eto, mnoge skrivene istine se prećutkuju i zatrpavaju. Bilo bi i još da se priča o mnogim stvarima, posebno o porodičnim proklestvima, najčešće prisutnim u patrijahalnim sredinama poput Crne Gore. Balkan, a čiji je centar države bivše Jugoslavije, krije mnoge tajne. Osim onih očiglednih pojava, poput ratova, nacionalizama, koje zna čitav svijet, tu su i mračne tajne, koje se šapatom izgovaraju.

Miloš Lalatović